Durgun sular ve iyi temizlenmeyen havuzlara dikkat: Türkiye’de ‘beyin yiyen amip’ tehlikesi var mı?
ABD’de bir çocuğun Naegleria fowleri enfeksiyonu sonucu ölümüne ilişkin haber, Türkiye’de benzer bir riskin olup olmadığını gündeme getirdi. Bezmialem Vakıf Üniversitesi Enfeksiyon Hastalıkları Uzmanı Doç. Dr. Gülay Okay, sorulan sorulara detaylı yanıtlar verdi.
Naegleria fowleri, suyun burun boşluğuna yüksek basınçla girmesiyle insanı enfekte eder; amip burun içindeki koku sinir liflerini takip ederek beyne ulaşır ve primer amebik meningoencefalit (PAM) oluşturur. PAM, şiddetli baş ağrısı, yüksek ateş, koku duyusu bozukluğu, bulantı‑kusma ve ense sertliği ile başlar; kısa sürede koma ve ölüm görülür, ölümlerin %97’inden fazlası meydana gelir. Ağzdan su yutulmasıyla enfeksiyon olmaz. Sıcaklık, amibin çoğalması için kritik bir faktördür; yaz aylarında su sıcaklığının yükselmesi, su seviyesinin azalması ve durgunluk, amibin çoğalmasına elverişli ortam sağlar. Sıcak tatlı sularda, jeotermal kaynaklarda, göllerde, sulama kanallarında ve kontrolsüz göletlerde risk artar; soğuk akıntılı su kaynaklarında risk düşüktür. Sığ sularda sedimentin karıştırılması, amibin bulunma olasılığını artırır; dolayısıyla suya atlama, dalma ve çamur karıştırma gibi aktivitelerden kaçınmak risk düşürür.
Türkiye’de teorik ve biyolojik risk var, ancak pratikte vaka sayısı son derece düşüktür. Yaz aylarında Anadolu’da sığ, durgun ve güneş altında yüksek sıcaklıklara ulaşan sulama kanalları ve kontrolsüz göletler amip için uygun ortam yaratabilir. Dünya genelinde Naegleria fowleri enfeksiyonları nadirdir; bu nedenle panik havası doğru değildir. Uygun şekilde klorlanmış ve bakımı yapılan yüzme havuzlarında amip yaşamını sürdüremez; serbest klor seviyesi standartlara uygunsa risk yoktur. Klorlanmayan, bakım eksikliği olan veya sıcak, durgun kaynaklardan su alan kişisel havuzlarda risk mümkündür. İçme suyu dağıtım sistemleri dezenfekte edildiği sürece amip bulaşmaz; ancak burun irrigasyonunda musluk suyu yerine steril veya kaynatılmış su kullanılmalıdır. Çevresel örneklerde N. fowleri tespit edilmiş olsa da, klinik vakalar çok azdır. İklim değişikliği, yükselen ortalama sıcaklıklar ve artan organik madde miktarı, sıcak tatlı sularda amip için elverişli koşulları artırır; bu nedenle risk izlenmesini zorunlu kılmaktadır.
